Рэсурснае багаццё краю вызначыла характар шэрагавай забудовы. У Чучавіцкім краі цалкам уся забудова была з дрэва. Дакументальна не зафіксавны ніводны камены будынак.

У інвентарах 18-19 стагоддзя зафіксаваны апісанні забудовы маёнтка Чучавічы, корчмаў у вёсках, пабудоў пры дварах стражнікаў і магазін як сховішча харчоў.

Апроч гэтага апісанне і замалёўкі забудовы краю былі зафіксаваны польскім этнографам Казімежам Мошынскім, які наведваў як мінімум Малыя Чучавічы і Гоцк у 1926 годзе.

Візуальна шэрагавую забудову мы можам пабачыць на фотаздымках Аляксандра Сержпутоўскага і Юзафа Абрэмбскага. Усе фотаздымкі захоўваюцца ў фотаархіве праекта. Драўляная забудова Вялікіх і Малых Чучавіч, а таксама Лугоў была знішчана ў часы Другой Сусветнай вайны ад падпалу вёсак партызанамі (у выпадку Чучавіч) і нямецкімі/латышскімі жаўнерамі (у выпадку Лугоў).

Як змяніліся Вялікія Чучавічы, Малыя Чучавічы, Баравікі і Кормуж ад Другой сусветнай вайны?

Артыкул · 8 хвілін

У канцы 20 стагоддзя і пачатку 21 стагоддзя шэрагавая забудова стала пад пагрозаю праз продаж зрубаў хат. На сённяшні дзень большасць хат у краю застаецца драўлянымі. Адзінкавыя хаты пакрыты сайдынгам і дзясяткі хат пабудаваны з цэглы ці блокаў.

Сучасная Чучавіцкая Пакроўская царква была пабудавана ў 1851 годзе пасля таго, як на яе месцы ў 1844 годзе згарэла першая царква Вялікіх Чучавіч. На пабудову новай царквы быў вылучаны лес князем Вітгенштэйнам са сваіх уладанняў. Дакументальна не пацверджана, дзе гэты лес быў высечаны, аднак з-за лагістычных праблем і дадатковых коштаў на гэта можна сцверджаць, што дрэва было з Чучавіцкага лесу.

У 1906 годзе царква была адноўлена. Для гэтага ізноў быў выкарыстана дрэва з Чучавіцкага лесу.

Лясное наваколле вызначала матэрыял надмагілляў на могліцах. Пераважна гэта былі драўляныя крыжы розных памераў, а таксама дубовыя калоды-прыклады. Гэта ў 1910 годзе засведчыў Аляксандр Сержпутоўскі падчас сваёй экспедыцыі.

На сённяшні дзень на могліцах Чучавіцкага краю захоўваюцца каля 15 драўляных крыжоў і ніводнага дубовага прыклада.

Дрэва Чучавіцкага лесу было рэсурсам для мясцовых столяраў. Тыя ж рабілі прадметы побыту і інтэр'ера, у тым ліку для палацаў і сядзіб Радзівілаў.

У ХХ стагоддзі лясная сыравіна стане экспартнай у прамысловасці фабрыкі Агахэль памешчыка Агаркова.

Чучавіцкі лес як мінімум з 1740-х гадоў быў месцам занятасці мясцовых жыхароў. Фактычна жыхары краю былі заняты ў двух рамесніцкіх галінах: лясніцтва і сталярства. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя сярод ляснікоў вылучаўся яшчэ пасечнік.

Ляснікі і сталяры стваралі родавыя дынастыі. Дынастыі ляснікоў перарываліся ў 1850-ыя гады пры продажы маёнтка і ў 1940 годзе, калі ўсе ляснікі былі рэпрэсаваныя. Сярод столяраў жа працягласць дынастый была даўжэйшая. Так, напрыклад, першы вядомы сталяр з роду Макаедаў нарадзіўся ў 1696 годзе, а апошні столяр з гэтай дынастыі памёр у 2010 годзе.

Нягледзячы на жыццё сярод балот і аддаленасць ад буйных мястэчак, сталяры Чучавіцкага краю мелі давер да сваёй працы ад князёў Радзівілаў. Так у сярэдзіне XVІІІ стагоддзя чучавіцкія сталяры выраблялі абсталяванне для бібліятэкі і галерэі Радзівілаў у Нясвіжы.

У канцы 19 стагоддзя, калі Чучавіцкі лес стаў уладаннямі Агаркова, была сфарміравана лясная і лугавая стража. На 1916 год яна налічвала 25 чалавек, з якіх 9 чалваек былі тутэйшым жыхарамі.

Кантора "Бор": лясная і лугавая стража 1916 года

Артыкул · 4 хвілін

У канцы ХІХ стагоддзя Чучавіцкі лес стаў маёмасцю памешчыка Агаркова, які актыўна выкарыстоўваў лес у прамысловых мэтах у Мікашэвічах. Спачатку лес сплаўляўся па выкапаным у 1834 годзе канале праз Лань да Мікашэвічы. Аднак з пабудоваю вузкакалейкі працэс пастаўкі драўніны стаў больш тэхналагічным. Лес ехаў па вузкакалейцы да станцы Люшча і пасля чыгункаю да Лунінца і Мікашэвіч. У Мікашэвічах лес апрацоўваўся на фанернай фабрыцы Агаркова.

У другой палове ХХ стагоддзя, з развіццём прамысловасці ў Вялікіх Чучавічах адкрыўся ляспрамгас. Можна сказаць, што справа Агаркова трансфармавалася і прамысловасць перанеслася бліжэй да сыравіны. Аднак ужо праз 50 год свайго існавання ляспрамгас спыніў сваю працу. На сённяшні дзень будынкі былога прадпрыемства рэгулярна выстаўляюцца на продаж.

Бабры ў Чучавіцкім краі рассяляліся пераважна каля ракі Лань. Увага да іх была яшчэ як мінімум з 18 стагоддзя. Так у 1791 годзе існавала ў Радзівілаўскіх уладаннях існавала пасада баброўніка, якую займаў Сцяпан Канапацкі. Для бабароўніка быў складзены асобны пералік абавязкаў і правіл. Першым правілам прапісана забарона на паляванне баброў і выдр з пагрозаю найвялікашага пакарання. Кожны тыдзень баброўнік мусіў справаздачыцца па стане бабровых хат.

У Чучавіцкім краі на 1791 год зафіксаваны дзве бабровыя хаты каля Гоцку.

Папуляцыя баброў трымалася да 1920-ых гадоў. Менавіта тады быў забілі апошняга бабра.

Хто забіў апошняга бабра ў Чучавіцкім краі пры Польшчы?

Артыкул · 7 хвілін

На сённяшні дзень папуляцыя баброў у Чучавіцкім краі адноўлена.

З'яўленне зубра ў Чучавіцкім краі было выпадковым і адзінкавым. У 1970-80-ых гадах на Палессі былі зафіксаваны некалькі выпадкаў сустрэчы зуброў у нетыповых месцах. У Чучавіцкі край зубр прыйшоў з Ганцавіцкага раёна ў 1985 годзе.

Як адзначалі леснікі Дзяніскавіцкага лясніцтва ў той час: «Як да Чучавіч дойдзе, дык нікуды не пойдзе». Павдоле слоў ляснічага гэтае меркаванне сфарміравалася ад таго, што ў Чучавічах былі вельмі жорсткія браканьеры. Далейшы лёс гэтага зубра застаецца невядомым.

Мядзведзі ў Чучавіцкім лесе жылі ўвесь час да 1930-ых гадоў, калі апошняга мядзевдзя забіў эканом Гражэвіч. Да ХХ стагоддзя мядзведзі станавіліся часткаю паўлянічай атракцыі для заможных людзей, у прыватнасц Радзівілаў. Так у 1886 годзе з 16 па 21 лютага Мацей Радзівіл разам з кронпрынцам Вільгельмам прыязджалі ў Чучавіцкі лес на паляванне. Да палявання таксама быў запрошаны мастак Юліан Фалат, які па загадзе Мацея Радзівіла рабіў замалёўкі працэса палявання, палескай прыроды і вясковых людзей.

Візіт кронпрынца Вільгельма ў Літву

Dziennik Polski. 1886, nr 56 · Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

Вобраз Чучавіцкага лесу як месца з мядзведзямі таксама ўзгадваецца ў нарысе пра Палессе Гжегажа Вінагродскага. Асобна нават зроблена зноска, што гэта багна, часткова парослая лесам, дзе яшчэ захоўваюцца адзінкавыя мядзведзі.

З'яўленне вялікага арляца ў Чучавіцкім лесе стала магчыма праз усталяванне датчыка адсочвання на птушку Велута. Праект Дзікая прырода побач дазваляе зразумець, што вялікія арляцы селяцца на самым поўначы Чучавіцкага лесу. Дакладная колькасць гэтых птушак у Чучавіцкім лесе пакуль невядома.

Вялікі шлях вялікага арляца

Праект па адсочвання міграцый вялікіх арляцоў · Дзікая прырода побач

Вялікі арлец ўключаны ў нацыянальную Чырвоную кнігу і мае статус віду, які знаходзіцца пад глабальнай пагрозай знікнення. Беларуская папуляцыя другая па памерах у свеце пасля расійскай.

Вялікі арлец у Чучавіцкім лесе таксама адлюстраваны на складанцы "Дзень з жыцця спадчыны".

Савецкія рэпрэсіі масава закранулі Чучавіцкі край 10 лютага 1940 года. Тады звыш за 150 чалавек былі арыштаваны і выселены ў Валагодскую вобласць. Найбольш пацярпелі людзі, задзейнічаныя ў лясной гападарцы. Рэпрэсаваны былі 27 ляснікоў і іх сем'і.

Пасля рэабілітацыі ў 1941 годзе частка людзей вярнулася ў Чучавіцкі край, аднак большасць выехала за межы савецкага саюза. Так, напрыклад, сям'я Курака Рамана з урочышча Перадзел апынулася ў ЗША, сям'я Грыня Васіля - у Польшчы.

Рэпрэсыі Чучавіцкага краю

Апроч высылкі ў Валагодскую вобласць у ляснікоў была канфіскавана маёмасць і хаджайства. Так у Ярмаковіча Сямёна Цімафеевіча, які адпрацаваў лясніком 30 год, былі канфіскаваны 10 дзесцяін зямлі, 15 кароў, 5 галоў маладняка, 3 працоўныя кані і 1 не працоўны, 2 свінні, 10 авец, 3 хаты і іншыя гаспадарчыя прыбудовы.